Η δικαιοσύνη των μετακινήσεων
Σύμφωνα με την κοινωνιολόγο Mimi Sheller, παρόλο που η ελεύθερη μετακίνηση θεωρείται ανθρώπινο δικαίωμα, το πως και αν μετακινούμαστε έχει να κάνει με την κοινωνική μας τάξη, τη φυλή, τη σεξουαλικότητα, το φύλο και την εθνικότητά μας, με το αν έχουμε κάποια σωματική ή νοητική βλάβη και με τα διαθέσιμα σε εμάς μέσα μεταφοράς.
Μπορούμε να δούμε πως η καθεμιά από αυτές τις παραμέτρους διαμορφώνει τις μετακινήσεις των ανθρώπων σε παραδείγματα από την Ελλάδα: σύμφωνα με έρευνα της Eurostat, το 46% των Ελλήνων δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα περάσουν μια εβδομάδα διακοπών μακριά από το σπίτι τους το 2024· η καταγραφή οικισμών Ρομά σε εθνικό επίπεδο για το 2021 δείχνει πως μόλις το 55% αυτών διαθέτουν ασφαλτοστρωμένο οδικό δίκτυο· σε πρόσφατη έρευνα μεταξύ γυναικών στα Τρίκαλα το 43% των συμμετεχουσών δήλωσαν πως έχουν υποστεί παρενόχληση κατά τις καθημερινές τους μετακινήσεις· ομόφυλα ζευγάρια κινδυνεύουν από επιθέσεις μίσους στο δημόσιο χώρο· ανάπηρα άτομα είναι αντιμέτωπα με δραματικούς περιορισμούς στη μετακίνησή τους λόγω πολλαπλών εμποδίων και έλλειψης οργάνωσης και βούλησης για την παροχή προσβάσιμων υποδομών· μετανάστ(ρι)ες και πρόσφυγ(ισσ)ες υφίστανται συστηματικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τους και κακομεταχείριση καθώς εισέρχονται στη χώρα· και κάτοικοι της επαρχίας που δεν έχουν πρόσβαση σε ιδιωτικό αυτοκίνητο συχνά δυσκολεύονται να εξυπηρετήσουν τις βασικές ανάγκες τους.
Το 2026 είναι μια θεματική χρονιά χρονια για τη meta-kinisi, εστιασμένη στη δικαιοσύνη των μετακινήσεων. Χρησιμοποιούμε την έννοια της δικαιοσύνης για να προβάλουμε την πολιτική διάσταση των μετακινήσεων σε μια εποχή πολλαπλών κρίσεων. Θα αναλύσουμε πως η εξουσία και οι ανισότητες διαμορφώνουν τη διακυβέρνηση και τον έλεγχο της μετακίνησης των ανθρώπων από το προσωπικό ως το παγκόσμιο επίπεδο, με σκοπό να καταλάβουμε καλύτερα τα ελλείματα δικαιοσύνης, να εξετάσουμε πως θα ήταν ένα δίκαιο πλαίσιο μετακινήσεων και να αναδείξουμε τρόπους για τη μετάβαση σε αυτό. Σε αυτό το πρώτο άρθρο, κάνουμε μια σύντομη παρουσίαση του θεωρητικού πλαισίου γύρω από τις δίκαιες μετακινήσεις, το οποίο θα καθοδηγήσει και τα υπόλοιπα άρθρα και συνεντεύξεις της χρονιάς.
Η Mimi Sheller εντοπίζει πέντε αλληλένδετες πλευρές της δικαιοσύνης των μεταφορών. Αρχικά, η διανεμητική δικαιοσύνη (distributive justice) σχετίζεται με την ισότιμη πρόσβαση σε προορισμούς και ευκαιρίες (εργασία, εκπαίδευση, διασκέδαση κτλ.). Η ισότιμη πρόσβαση δεν εξαρτάται μόνο από τα μέσα και τις υποδομές μεταφοράς (αυτοκίνητο, ΜΜΜ, ποδηλατόδρομοι κτλ.) αλλά και από τα χαρακτηριστικά του κάθε ατόμου, το σύστημα μεταφορών και τον τρόπο που έχουν διαμορφωθεί οι χρήσεις γης. Για παράδειγμα, οι μετακινήσεις των έφηβων ή των ηλικιωμένων που ζουν σε μια περιοχή χωρίς επαρκή ΜΜΜ, είναι σαφώς πιο περιορισμένες από άτομα της ίδιας περιοχής που μετακινούνται με το ιδιωτικό τους αυτοκίνητο. Παράλληλα, η διανεμητική δικαιοσύνη αφορά και στην κατανομή των αρνητικών επιπτώσεων των μεταφορών, όπως η κυκλοφοριακή ρύπανση και οι τροχαίες συγκρούσεις. Αυτές οι επιπτώσεις επιβαρύνουν συχνότερα ήδη ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, οι οποίες και έχουν περιορισμένες επιλογές μετακίνησης και συμβάλλουν το λιγότερο στα προβλήματα που δημιουργούν οι μεταφορές (για παράδειγμα, δεν έχουν αυτοκίνητο).
Η διαβουλευτική δικαιοσύνη (deliberative justice) έχει να κάνει με την ισότιμη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων για τις μεταφορές και στη συνδιαμόρφωσή τους από τους πολίτες. Παράλληλα, αφορά και στην αναγνώρισης της ασυμμετρίας ισχύος μεταξύ κοινωνικών ομάδων και φορέων στη διαμόρφωση αποφάσεων. Δυστυχώς, αυτό που παρατηρούμε συνήθως στην Ελλάδα μοιάζει με απλή ενημέρωση του κοινού για αποφάσεις που έχουν ήδη ληφθεί, τυπικό αίτημα έγκρισης ή πλήρη απουσία διαβούλευσης. Παράλληλα, αποφάσεις σχετικά με το σχεδιασμό και τις πολιτικές των μεταφορών διαμορφώνονται συχνά από ισχυρά συμφέροντα και προς όφελος συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων. Σε αυτό το πλαίσιο, η διαβουλευτική δικαιοσύνη δεν αφορά απλώς στη διεκδίκηση της δυνατότητας συλλογικής διαμόρφωσης των αποφάσεων και αλλά και στη δυνατότητα ορισμού των αντικειμένων του δημόσιου διαλόγου γύρω από τις μεταφορές με βάση τις ανάγκες και τις διεκδικήσεις των πολιτών.
Η διαδικαστική δικαιοσύνη (procedural justice) αφορά στην ισότιμη συμμετοχή των πολιτών στις διαδικασίες διακυβέρνησης των μεταφορών. Για παράδειγμα, στις δημόσιες διαβουλεύσεις, είναι απαραίτητο όλοι οι πολίτες, ανεξαρτήτως της κοινωνικής ομάδας που ανήκουν, έχουν σαφή, κατανοητή και επαρκή πληροφορία σχετικά με τις αποφάσεις που πρόκειται να ληφθούν και να δίνεται αρκετός χρόνος για τη συμμετοχή των πολιτών στη διαμόρφωσή τους. Ακόμη, οι διαδικασίες διαβούλευσης οφείλουν να είναι συμπεριληπτικές, για παράδειγμα να πραγματοποιούνται σε προσβάσιμα μέρη, δια ζώσης και όχι αποκλειστικά διαδικτυακά, σε ώρες που εξυπηρετούν διάφορα ωράρια εργασίας, σε όσες γλώσσες μιλούνται σε μια περιοχή κτλ. Παράλληλα, η συμμετοχή των πολιτών δεν μπορεί να περιορίζεται σε προκαθορισμένες διαδικασίες, όπως αυτές των διαβουλεύσεων, αλλά να υπάρχει συνεχής δυνατότητα πληροφόρησης, λογοδοσία και διαφάνεια σε σχέση με τη λειτουργία των μεταφορών και τις παρεμβάσεις σε αυτές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα έλλειψης διαβουλευτικής και διαδικαστικής δικαιοσύνης είναι η πρόταση κατασκευής σταθμού μετρό στην πλατεία Εξαρχείων, παρά τις έντονες αντιστάσεις των κατοίκων της γειτονιάς, που θέλουν να διατηρηθεί η πλατεία ως κεντρικός χώρος συνάντησης και μνήμης.
Η επιστημονική δικαιοσύνη (epistemic justice) αφορά στον τρόπο παραγωγής της γνώσης που καθοδηγεί τις αποφάσεις για τις μεταφορές. Μια επιστημονικά δίκαιη προσέγγιση δεν βασίζεται αποκλειστικά σε τεχνικές ή ακαδημαϊκές ερμηνείες που παράγονται από «ειδικούς» των μετακινήσεων. Δίνει αξία στη γνώση που φέρουν οι κοινότητες αλλά και οι ομάδες που βρίσκονται συνήθως στο περιθώριο της κοινωνικής συμμετοχής, όπως οι μετανάστες και τα παιδιά, οι οποίες διαχρονικά θεωρούνται ακατάλληλες να σχεδιάσουν το δικό τους μέλλον, να καταλάβουν ποια είναι τα «πραγματικά» προβλήματα και να αποφασίσουν πως μπορεί να διανεμηθεί ένας δημόσιος προϋπολογισμός. Έτσι, η επιστημονική δικαιοσύνη παγιώνει πολυσυλλεκτικές προσεγγίσεις στη διαμόρφωση των πολιτικών των μεταφορών, απομακρυνόμενη παράλληλα από το κυρίαρχο ευρωκεντρικό πρότυπο παρεμβάσεων και αξιοποιώντας καλές πρακτικές και από τον Παγκόσμιο Νότο.
Τέλος, η επανορθωτική δικαιοσύνη (restorative justice)αφορά διορθωτικές παρεμβάσεις στην άνιση κατανομή των οφελών και των αρνητικών επιπτώσεων των μεταφορών. Για παράδειγμα, η μαζική και χωρίς όρια προσέλευση τουριστών δημιουργεί τεράστιες πιέσεις στο διαθέσιμο χώρο, τις υποδομές, τους πόρους και τους κατοίκους τουριστικών περιοχών. Την ίδια στιγμή, νέοι πόλεμοι και η κλιματική κρίση εξαναγκάζουν ολοένα και περισσότερους ανθρώπους να μεταναστεύσουν, συχνά σε εξαιρετικά επικίνδυνες συνθήκες και χωρίς να υπάρχουν νόμιμες διαδρομές. Έτσι, η ελευθερία μετακίνησης κάποιων ανθρώπων βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με τα τεράστια εμπόδια στη μετακίνηση άλλων. Η επανορθωτική δικαιοσύνη αναγνωρίζει αυτές τις ανισότητες και τα καπιταλιστικά και αποικιοκρατικά αίτιά τους, αποδίδει την ευθύνη στις κοινωνικές ομάδες των οποίων η υπέρμετρη μετακίνηση έχει επιβαρύνει άλλες, και ορίζει ανάλογες αποζημιώσεις.
Η ανάλυση υπό το πρίσμα της δικαιοσύνης δείχνει πως, όταν αντιλαμβανόμαστε τις μετακινήσεις απλώς ως τη διαδικασία μετάβασης σε έναν προορισμό, τις αποσυνδέουμε από τις πολιτικές και κοινωνικές τους διαστάσεις. Ελπίζουμε τα άρθρα και οι συνεντεύξεις αυτής της χρονιάς να δημιουργήσουν χώρο για ερωτήματα που εστιάζουν ακριβώς σε αυτές τις διαστάσεις, όπως για παράδειγμα τι συμβαίνει όταν οι μετακινήσεις μας γίνονται ολοένα και περισσότερο ατομική υπόθεση, ενώ παράλληλα υποβαθμίζονται τα δημόσια μέσα μεταφοράς και οι υποδομές· ποιοι συνάνθρωποί μας αποκλείονται έτσι από κάποιες μετακινήσεις και δεν μπορούν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους με ασφάλεια συνέπεια και αξιοπρέπεια· και πώς αντιμετωπίζονται σύγχρονα και μελλοντικά συλλογικά ζητήματα γύρω από τις μεταφορές και σε ποιο επίπεδο επιλύονται. Ας ξεκινήσουμε.
Ένα εγκαταλελειμμένο λεωφορείο με τις λέξεις “ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ στην ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ” γραμμένες κατά μήκος του. Τήλος, Αύγουστος 2025.
